दसैँ नेपालीको प्रमुख सांस्कृतिक पर्व हो । यो चाड धार्मिक आस्था र परम्परासँगै पारिवारिक भेटघाट, आपसी सद्भाव, शुभकामना आदानप्रदान र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने अवसर पनि हो । वर्षभरि व्यस्त रहने परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला हुँदा घरमा रौनक छाउँछ । मिठा परिकार, टीका, जमरा र आफन्तसँगको भेटघाटले दसैँलाई विशेष बनाउँछ तर यही उत्सवमा खानपानको अनियमितता, अत्यधिक मासु तथा चिल्लो पदार्थको सेवन, मदिरापान र शारीरिक निष्क्रियताले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले स्वाद र परम्परासँगै स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु पनि दसैँ मनाउने संस्कारकै हिस्सा हुनु पर्छ ।
दसैँमा खसीबोका, च्याङ्ग्रा, राँगा, बङ्गुर, कुखुरालगायत मासुका परिकारको विशेष महत्व हुन्छ । मासु प्रोटिन, आइरन, भिटामिन ‘बी–१२’ र अन्य पोषक तत्वको स्रोत हो तर मासु पौष्टिक हुन्छ भन्दैमा धेरै खानु वा हरेक छाक मासु नै खानु आवश्यक छैन । मासुको मात्रा, पकाउने तरिका, त्यसमा प्रयोग हुने तेल, घिउ र नुन तथा व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्थाले त्यसबाट प्राप्त हुने लाभ र जोखिम निर्धारण गर्छ ।
मासु किन्दा सफा र भरपर्दो पसल रोज्नु पर्छ । वधस्थल तथा बिक्रीस्थल स्वच्छ हुनु पर्छ र मासुमा धुलो, झिँगा तथा अन्य फोहोरको सम्पर्क हुनु हुँदैन । फ्रिजमा राखिएको, चुहावट नभएको र राम्रोसँग छोपिएको मासु छनोट गर्नु पर्छ । दुर्गन्ध, अस्वाभाविक रङ वा चिप्लोपन बिग्रिएको मासुका सङ्केत हुन सक्छन् तर मासु हेर्दा वा सुँघ्दा ठिक देखिनुले त्यसमा हानिकारक जीवाणु छैनन् भन्ने ग्यारेन्टी गर्दैन । त्यसैले स्वच्छ स्रोतबाट मासु किन्ने, सही तापक्रममा राख्ने र राम्ररी पकाउने तीन वटै कुरा महत्वपूर्ण छन् ।
दसैँका लागि एकै पटक धेरै मासु किनेर ल्याउँदा भण्डारणमा विशेष ध्यान दिनु पर्छ । काँचो मासुलाई कोठाको तापक्रममा लामो समय राख्नु हुँदैन । दुई घण्टाभन्दा बढी बाहिर राखिएको नाशवान् खाद्य पदार्थमा जीवाणु बढ्न सक्छन् । गर्मीमा यो अवधि अझ छोटो हुन्छ । फ्रिजको तापक्रम चार डिग्री सेल्सियस वा त्यसभन्दा कम राख्नु पर्छ । काँचो मासु र पाकिसकेको खानेकुरा छुट्टाछुट्टै, छोपेर राख्नु पर्छ । सामान्यतः काँचो किमा, कुखुराको मासु तथा कलेजो, मिर्गौला जस्ता भित्री अङ्ग फ्रिजमा एकदेखि दुई दिनभित्र प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ । ठुला टुक्राका खसी वा बोकाको मासु तीनदेखि पाँच दिनसम्म राख्न सकिए पनि फ्रिजको तापक्रम र मासुको अवस्था विचार गर्नु पर्छ । लामो समयका लागि राख्नुपरे फ्रिजरमा राख्नु पर्छ । पकाइसकेको बाँकी मासु पनि दुई घण्टाभित्र फ्रिजमा राखेर तीनदेखि चार दिनभित्र प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ।
काँचो मासु काट्न प्रयोग गरिएको खुकुरी, बोर्ड र भाँडा नधोई सलाद, फलफूल वा पाकिसकेको खानेकुरामा प्रयोग गर्नु हुँदैन । काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुनु पर्छ । मासु धुँदा पानीका छिटा भान्सा, भाँडा र अन्य खानेकुरामा पुगेर जीवाणु फैलिन सक्छ । त्यसैले मासु धुनेभन्दा पनि हात, भाँडा र सतह सफा राख्नु तथा मासु राम्ररी पकाउनु बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।
मासु भित्रसम्म पाकेको हुनु पर्छ । बाहिर रातो, खैरो देखिँदैमा भित्र पनि सुरक्षित रूपमा पाकेको हुन्छ भन्ने छैन । विशेष गरी किमा, कुखुराको मासु र खसीका भित्री अङ्ग काँचो नछुट्ने गरी पकाउनु पर्छ । दसैँमा मासुसँगै कलेजो, फोक्सो, मुटु, मिर्गौला, आन्द्रा, रगत र टाउकोका विभिन्न भागका परिकार पनि खाने चलन छ । यस्ता अङ्गमा प्रोटिन, आइरन र अन्य पोषक तत्व पाइन्छ । सबै अङ्गको पोषण संरचना एउटै हुँदैन । कलेजोमा भिटामिन ‘ए’ अत्यधिक मात्रामा पाइने भएकाले धेरै वा बारम्बार खानु उपयुक्त हुँदैन । मिर्गौला, मुटु र अन्य भित्री अङ्गमा प्युरिनको मात्रा बढी हुन सक्छ; जसले युरिक एसिड बढ्ने समस्या भएका व्यक्तिलाई असर पार्न सक्छ । त्यसैले यस्ता व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाह अनुसार मात्रा मिलाउनु पर्छ । टाउको, छाला, बोसो र केही भित्री अङ्गबाट बनाइने परिकारमा चिल्लो पदार्थ र कोलेस्ट्रोल बढी हुन सक्छ । उच्च कोलेस्ट्रोल, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप वा मिर्गौलाको समस्या भएका व्यक्तिले यस्ता परिकार सीमित गर्नु उचित हुन्छ । मासुमा धेरै घिउ, तेल, नुन र मसला थपेर बनाउँदा त्यसको ऊर्जा तथा बोसोको मात्रा बढ्छ । मासु पोल्दा वा तार्दा कालो हुने गरी डढाउनु हुँदैन । तेललाई पटक पटक तताएर प्रयोग गर्नु पनि स्वास्थ्यका दृष्टिले उचित होइन । उसिन्ने, झोलिलो बनाउने वा कम तेलमा पकाउने विधि रोज्दा अनावश्यक चिल्लो कम गर्न सकिन्छ ।
खाने तरिका
दसैँमा भोजन गर्दा थालको केही भाग सागसब्जी र सलादले, केही भाग मासु, दाल वा अन्य प्रोटिनयुक्त खानेकुराले र बाँकी भाग भात, रोटी वा अन्य अन्नले समेट्ने गरी सन्तुलित भोजन गर्नु पर्छ । मासुमा देखिने अतिरिक्त बोसो हटाउने र धेरै तेलमा तार्नुभन्दा उसिन्ने वा झोलिलो बनाएर खाने गर्नु राम्रो हुन्छ । एकैदिनमा मासु, बोसोयुक्त अङ्ग, मिठाई र मदिराको अत्यधिक सेवन गर्नु हुँदैन । पेट भरिसकेपछि सामाजिक दबाबमा थप खाने बानीबाट जोगिनु पर्छ ।
दसैँमा आफन्त र साथीभाइसँग बसेर मदिरा सेवन गर्ने चलन कतिपय परिवारमा छ तर मदिराले न्यानो हुन्छ, पाचन सुधार्छ वा मुटुलाई फाइदा गर्छ भन्ने धारणा गलत हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार मदिराको सेवनले कलेजोसम्बन्धी रोग, चोटपटक, कुलत र विभिन्न प्रकारका क्यान्सरको जोखिम बढाउँछ । क्यान्सरको जोखिमका हिसाबले मदिराको पूर्णतः जोखिमरहित मात्रा स्थापित भएको छैन । त्यसैले स्वास्थ्यका दृष्टिले मदिरा नपिउनु सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हो ।
मदिरा सेवन गर्ने व्यक्तिले पनि एकै पटक धेरै पिउने वा लगातार पिउने बानीबाट जोगिनु पर्छ । मदिरा सेवन गरेपछि सवारीसाधन चलाउनु हुँदैन । निद्रा लगाउने औषधी वा केही अन्य औषधीसँग मदिरा मिसाउँदा गम्भीर असर पर्न सक्छ । गर्भवती महिला, बालबालिका तथा मदिराले स्वास्थ्यमा असर पार्ने अवस्था भएका व्यक्तिले सेवन गर्नु हुँदैन । उच्च रक्तचाप, मधुमेह, कलेजो वा मिर्गौलाको रोग भएका व्यक्तिले मदिरा सेवनबारे आफ्नो चिकित्सकसँग परामर्श लिनु पर्छ । परिवारमा रमाइलो गर्न मदिरा अनिवार्य हुँदैन । मदिरारहित पेय, फलफूलको रस वा अन्य पेयबाट पनि अतिथि सत्कार गर्न सकिन्छ ।
दसैँमा खिर, सेलरोटी, लड्डु, बर्फी, विभिन्न मिठाई तथा चिनी मिसाइएका पेयको सेवन बढ्छ । यस्ता परिकार सांस्कृतिक र पारिवारिक परम्पराका हिस्सा हुन् तर चिनी, घिउ र तेल धेरै भएका परिकारले थोरै मात्रामै धेरै ऊर्जा दिन्छन् । बारम्बार धेरै खाँदा तौल बढ्ने, रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न कठिन हुने तथा दाँतमा किरा लाग्ने जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले मनपर्ने परिकार खानै नहुने होइन, मात्रा मिलाएर खानु पर्छ ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले मिठाई, खिर, सेलरोटी र अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त परिकारको मात्रा तथा खाने समयबारे विशेष ध्यान दिनु पर्छ । चाडपर्वका कारण औषधी छोड्ने वा नियमित समयमा खाना नखाने गर्नु हुँदैन । औषधि वा इन्सुलिन प्रयोग गर्ने व्यक्तिले आफ्नो निर्धारित उपचार पालना गर्नु पर्छ । मिठाईसँगै चिनी मिसाइएका पेय पदार्थको सेवन पनि घटाउनु उपयुक्त हुन्छ ।
मिठाई तथा दुधबाट बनेका परिकार स्वच्छ ठाउँबाट किन्नु पर्छ । उत्पादन मिति, उपभोग्य मिति, प्याकेटको अवस्था र भण्डारणसम्बन्धी निर्देशन हेर्नु पर्छ । दुध, खिर र व्रिmमयुक्त मिठाईलाई लामो समय कोठाको तापक्रममा राख्नु हुँदैन । दुर्गन्ध आएको, ढुसी लागेको, रङ वा बनावट अस्वाभाविक भएको वा सुरक्षित भण्डारणमा शङ्का लागेको खानेकुरा नखानु नै उचित हुन्छ ।
शाकाहारीको दसैँ
दसैँको स्वाद मासुमा मात्र सीमित छैन । शाकाहारी परिवारले पनि दाल, गेडागुडी, पनिर, दुध तथा दहीबाट बनेका परिकार, हरियो सागसब्जी, मौसमी फलफूल, खिर, सेलरोटी र अन्य परम्परागत परिकारबाट दसैँलाई स्वादिष्ट र पौष्टिक बनाउन सक्छन् । दाल तथा गेडागुडी प्रोटिन र रेसाको राम्रो स्रोत हुन् तर शाकाहारी भोजन भन्दैमा सबै परिकार स्वतः स्वस्थ हुन्छन् भन्ने होइन । धेरै घिउ, तेल, चिनी र नुन प्रयोग गरिएका परिकारको मात्रा पनि मिलाउनु पर्छ । विभिन्न खाद्य समूहका खानेकुरा समावेश गरी सन्तुलित भोजन गर्नु नै शाकाहारी तथा मांसाहारी दुवैका लागि स्वस्थ दसैँको आधार हो ।
दीर्घरोगीका खानपान
मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मिर्गौलाको समस्या, युरिक एसिड बढ्ने समस्या वा मोटोपना भएका व्यक्तिले दसैँमा खानपानको विशेष ख्याल गर्नु पर्छ । धेरै नुन, चिल्लो मासु, भुटेका परिकार, अचार, प्रशोधित मासु र मदिराले स्वास्थ्य समस्या बढाउन सक्छन् । मिर्गौलाको रोग भएका सबै व्यक्तिका लागि एउटै आहार लागु हुँदैन; रोगको अवस्था र परीक्षणका नतिजा अनुसार प्रोटिन, नुन, पोटासियम वा तरल पदार्थको मात्रा फरक हुन सक्छ । त्यसैले चिकित्सक वा पोषणविद्ले दिएको सल्लाह अनुसार भोजनको योजना बनाउनु पर्छ ।
चाडपर्वमा औषधी नियमित खान, खाना खाने समय मिलाउन र आवश्यक जाँच जारी राख्न बिर्सनु हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधीको मात्रा घटाउने, बढाउने वा बन्द गर्ने गर्नु हुँदैन । धेरै खानासँगै शारीरिक गतिविधि घट्दा रगतमा चिनी, रक्तचाप तथा तौल नियन्त्रणमा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले आफ्नो क्षमता अनुसार हिँडडुल गर्ने, पर्याप्त निद्रा लिने र दिनचर्या नियमित राख्ने प्रयास गर्नु पर्छ ।
खाद्यजन्य रोगका जोखिम
दसैँमा धेरै परिकार एकै पटक पकाउने र पाहुनालाई पटक पटक पस्किने चलन हुन्छ । पकाएको खानेकुरा लामो समय बाहिर राख्दा जीवाणु बढ्न सक्छन् । काँचो र पाकेको खाना अलग राख्ने, हात तथा भान्सा सफा गर्ने, खानेकुरा राम्ररी पकाउने र नाशवान् परिकार समयमै फ्रिजमा राख्ने बानीले खाद्यजन्य रोगको जोखिम घटाउँछ । पिउने पानी सुरक्षित हुनु पर्छ । फलफूल र तरकारी सफा पानीले राम्ररी धुनु पर्छ । खाना बनाउने वा पस्किने व्यक्तिले हातको सरसफाइमा ध्यान दिनु पर्छ ।
दूषित खाना खाएपछि पखाला लाग्ने, पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने वा ज्वरो आउने हुन सक्छ । पखाला वा बान्ता भए शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन जीवनजल वा उपयुक्त तरल पदार्थ लिनु पर्छ । दिसामा रगत देखिएमा, उच्च ज्वरो आएमा, बान्ताका कारण तरल पदार्थ पिउन नसकेमा, पिसाब कम भएमा वा चक्कर लाग्ने र अत्यधिक कमजोरी हुने जस्ता निर्जलीकरणका लक्षण देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सहायता लिनु पर्छ । बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोग भएका व्यक्तिमा यस्तो समस्या गम्भीर हुन सक्छ ।
स्वस्थ बानीले अझ रमाइलो
दसैँमा खानपानसँगै सरसफाइ, शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यको पनि ख्याल राख्नु पर्छ । लामो समय एउटै ठाउँमा बसेर खाने, राति अबेरसम्म जाग्ने र दिनचर्या पूर्ण रूपमा बिगार्ने बानीबाट जोगिनु पर्छ । परिवारसँग हिँडडुल गर्ने, बालबालिकासँग खेल्ने र ज्येष्ठ नागरिकलाई सहज हुने गतिविधिमा सहभागी हुने गर्न सकिन्छ । घरमा ग्यास, चुलो, तातो तेल र धारिला औजार प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनु पर्छ । मदिरा सेवनपछि सवारीसाधन नचलाउने र थकित अवस्थामा लामो यात्रा नगर्ने निर्णयले दुर्घटनाको जोखिम घटाउँछ ।
दसैँको खुसी महँगो भोज, धेरै मासु वा मिठाई खानुमा मात्र हुँदैन । परिवारसँगको आत्मीयता, आपसी सम्मान, परम्पराको निरन्तरता र स्वस्थ भएर सँगै समय बिताउन पाउनु यसको वास्तविक आनन्द हो । त्यसैले मासु स्वच्छ छानौँ, राम्ररी पकाऔँ, मदिराबाट टाढा रहौँ, मिठाई र चिल्लो परिकारको मात्रा मिलाऔँ, सन्तुलित भोजन गरौँ र स्वास्थ्य समस्या अनुसार सावधानी अपनाऔँ । स्वादमा संयम, खानामा स्वच्छता र व्यवहारमा आत्मीयता अपनाउन सके दसैँ साँच्चै स्वस्थ, सुरक्षित र खुसीमय बन्छ ।
कमेन्ट गर्नुहोस्